IFRS 9 - Hiểu đúng để phân loại và đo lường tài sản tài chính

"Một khoản tiền gửi ngân hàng, trái phiếu đầu tư hay khoản phải thu khách hàng có thể được ghi nhận theo những phương pháp kế toán khác nhau, tùy thuộc vào mục đích quản lý và điều khoản hợp đồng. Nếu phân loại không phù hợp, giá trị tài sản, lợi nhuận và các chỉ tiêu trên báo cáo tài chính có thể bị ảnh hưởng đáng kể."

Đây là một trong những nội dung trọng tâm của IFRS 9 – Financial Instruments (Công cụ tài chính). Chuẩn mực yêu cầu doanh nghiệp đánh giá đồng thời mô hình kinh doanh và đặc điểm dòng tiền theo hợp đồng để xác định phương pháp đo lường phù hợp.

Vậy phân loại tài sản tài chính theo IFRS 9 được thực hiện như thế nào? Những nội dung nào cần được kiểm tra để hạn chế sai sót khi chuyển đổi báo cáo tài chính?

IFRS 9 phân loại tài sản tài chính dựa trên tiêu chí nào?

Đối với công cụ nợ, IFRS 9 sử dụng hai tiêu chí chính: mô hình kinh doanh (Business Model Test) và đặc điểm dòng tiền theo hợp đồng (SPPI Test).

Business Model Test – Đánh giá mô hình kinh doanh

Tiêu chí này xem xét cách doanh nghiệp quản lý một nhóm tài sản tài chính để tạo ra dòng tiền, thay vì chỉ dựa trên ý định nắm giữ từng tài sản riêng lẻ. Có ba mô hình phổ biến:

• Hold to Collect: Nắm giữ tài sản chủ yếu để thu dòng tiền gốc và lãi theo hợp đồng.

• Hold to Collect and Sell: Vừa thu dòng tiền theo hợp đồng, vừa bán tài sản như một phần trong mục tiêu quản lý danh mục, chẳng hạn để quản lý thanh khoản hoặc duy trì lợi suất mục tiêu.

• Other Business Models: Các mô hình khác, như nắm giữ để kinh doanh hoặc quản lý tài sản dựa trên biến động giá trị hợp lý.

Việc đánh giá cần dựa trên hoạt động thực tế, chính sách đầu tư, lịch sử giao dịch và báo cáo quản trị danh mục. Chỉ tuyên bố ý định nắm giữ của ban lãnh đạo là chưa đủ để chứng minh mô hình kinh doanh.

SPPI Test – Kiểm tra đặc điểm dòng tiền theo hợp đồng

SPPI là viết tắt của Solely Payments of Principal and Interest, nghĩa là dòng tiền theo hợp đồng chỉ bao gồm khoản thanh toán gốc và lãi trên dư nợ gốc.

Lãi thường phản ánh giá trị thời gian của tiền, rủi ro tín dụng, các rủi ro và chi phí cho vay cơ bản khác, cùng biên lợi nhuận.

Ví dụ: Khoản cho vay có lãi suất cố định thông thường có thể đáp ứng SPPI. Ngược lại, dòng tiền gắn với giá cổ phiếu hoặc hàng hóa có thể không đáp ứng tiêu chí này. Các điều khoản điều chỉnh lãi suất, trả nợ trước hạn hoặc gắn với chỉ tiêu ESG cũng cần được đánh giá theo bản chất hợp đồng.

Kết quả của hai đánh giá trên quyết định phương pháp đo lường đối với công cụ nợ: giá trị phân bổ (AC), giá trị hợp lý thông qua thu nhập toàn diện khác (FVOCI) hoặc giá trị hợp lý thông qua lãi hoặc lỗ (FVTPL).

Đối với công cụ vốn, SPPI không được áp dụng. Công cụ vốn về nguyên tắc được đo lường theo FVTPL, trừ trường hợp doanh nghiệp lựa chọn FVOCI không hủy ngang tại thời điểm ghi nhận ban đầu đối với khoản đầu tư đủ điều kiện.

Ba phương pháp đo lường tài sản tài chính theo IFRS 9

Giá trị phân bổ (Amortised Cost – AC)

Áp dụng đối với công cụ nợ được nắm giữ nhằm thu dòng tiền theo hợp đồng và đáp ứng tiêu chí SPPI.

Tài sản được đo lường sau ghi nhận ban đầu theo phương pháp lãi suất thực tế (EIR), đồng thời xem xét tổn thất tín dụng dự kiến (ECL).

Giá trị hợp lý thông qua thu nhập toàn diện khác (FVOCI)

Đối với công cụ nợ, phương pháp này áp dụng khi doanh nghiệp vừa thu dòng tiền theo hợp đồng, vừa bán tài sản như một phần của mục tiêu quản lý danh mục, đồng thời tài sản đáp ứng SPPI.

Lãi theo phương pháp lãi suất thực tế và tổn thất tín dụng dự kiến được ghi nhận vào lãi hoặc lỗ; biến động giá trị hợp lý được ghi nhận vào OCI. Khi tài sản bị dừng ghi nhận, khoản lãi hoặc lỗ lũy kế trong OCI được kết chuyển vào lãi hoặc lỗ.

Với một số khoản đầu tư công cụ vốn không nắm giữ để kinh doanh, doanh nghiệp có thể lựa chọn FVOCI không hủy ngang. Cổ tức thường được ghi nhận vào lãi hoặc lỗ, trừ trường hợp là khoản thu hồi một phần giá trị đầu tư. Khoản lãi hoặc lỗ lũy kế trong OCI không được kết chuyển vào lãi hoặc lỗ khi thanh lý.

Giá trị hợp lý thông qua lãi hoặc lỗ (FVTPL)

Áp dụng đối với tài sản không đáp ứng điều kiện phân loại vào AC hoặc FVOCI, bao gồm công cụ nợ không đạt SPPI và tài sản được nắm giữ để kinh doanh.

Biến động giá trị hợp lý được ghi nhận trực tiếp vào lãi hoặc lỗ trong kỳ. Ngoài ra, doanh nghiệp có thể chỉ định tài sản vào FVTPL tại thời điểm ghi nhận ban đầu nếu việc này loại bỏ hoặc giảm đáng kể sự không nhất quán trong ghi nhận hoặc đo lường (accounting mismatch), theo điều kiện của IFRS 9.

5 nội dung doanh nghiệp cần kiểm tra khi áp dụng IFRS 9

Xác định đầy đủ tài sản tài chính thuộc phạm vi chuẩn mực

Các khoản mục cần xem xét bao gồm tiền gửi ngân hàng, phải thu thương mại, khoản cho vay, trái phiếu, đầu tư công cụ vốn và công cụ tài chính phái sinh.

Tuy nhiên, không phải mọi khoản đầu tư đều thuộc IFRS 9. Chẳng hạn, khoản đầu tư vào công ty con, công ty liên kết và liên doanh cần xem xét các quy định liên quan của IFRS 10, IAS 27 và IAS 28. Đối với khoản đầu tư vào công ty con trong báo cáo tài chính riêng, cần xem xét chính sách kế toán được lựa chọn theo IAS 27. Hợp đồng thuê thuộc phạm vi IFRS 16, dù một số khoản phải thu tiền thuê vẫn chịu yêu cầu suy giảm giá trị của IFRS 9.

Việc đối chiếu sổ kế toán với hợp đồng, hồ sơ đầu tư và dữ liệu quản trị giúp hạn chế bỏ sót hoặc đưa nhầm các khoản mục vào phạm vi đánh giá.

Đánh giá mô hình kinh doanh có đủ bằng chứng

Cần đối chiếu chính sách đầu tư với hoạt động thực tế thông qua lịch sử bán tài sản, báo cáo quản trị, mục tiêu quản lý danh mục và cách đánh giá hiệu quả đầu tư. Không nên chỉ dựa vào ý định nắm giữ do ban lãnh đạo đưa ra.

Kiểm tra điều khoản hợp đồng theo SPPI

Cần chú ý các điều khoản điều chỉnh lãi suất, trả nợ trước hạn, chuyển đổi nợ thành vốn, chia sẻ lợi nhuận hoặc dòng tiền liên kết với giá cổ phiếu, hàng hóa và các chỉ số khác.

Đặc biệt, với hợp đồng có điều khoản gắn với chỉ tiêu ESG, cần đánh giá tác động thực tế đến dòng tiền theo hợp đồng, không mặc định rằng mọi khoản vay gắn KPI ESG đều đáp ứng SPPI.

Kiểm tra ghi nhận ban đầu và phương pháp đo lường

Tài sản tài chính thông thường được ghi nhận ban đầu theo giá trị hợp lý, cộng chi phí giao dịch trực tiếp nếu không thuộc FVTPL. Riêng phải thu thương mại không có thành phần tài trợ đáng kể được ghi nhận theo giá giao dịch xác định theo IFRS 15.

Sau ghi nhận ban đầu, cần kiểm tra cơ sở xác định giá trị hợp lý, phương pháp tính lãi suất thực tế và cách ghi nhận biến động giá trị hợp lý vào lãi hoặc lỗ hay OCI. Chi phí giao dịch của tài sản FVTPL được ghi nhận vào chi phí trong kỳ.

Đánh giá tổn thất tín dụng dự kiến (Expected Credit Loss – ECL)

Khác với mô hình tổn thất đã phát sinh của IAS 39, IFRS 9 yêu cầu ghi nhận ECL theo hướng dự báo, kể cả khi khoản vay hoặc khoản phải thu chưa xuất hiện dấu hiệu mất khả năng thu hồi.

Theo mô hình chung, doanh nghiệp ghi nhận ECL 12 tháng khi rủi ro tín dụng chưa tăng đáng kể kể từ thời điểm ghi nhận ban đầu và chuyển sang ECL toàn bộ vòng đời khi rủi ro tín dụng tăng đáng kể.

Đối với phải thu thương mại không có thành phần tài trợ đáng kể, doanh nghiệp bắt buộc áp dụng phương pháp đơn giản hóa và ghi nhận ECL toàn bộ vòng đời. Với phải thu thương mại có thành phần tài trợ đáng kể, doanh nghiệp được lựa chọn chính sách kế toán theo điều kiện của IFRS 9.

Việc ước tính ECL cần xem xét dữ liệu lịch sử, tình trạng quá hạn, năng lực tài chính của đối tác, tài sản bảo đảm và thông tin hợp lý, có thể chứng minh, mang tính hướng tới tương lai theo phương pháp xác suất có trọng số.

Những sai sót thường gặp khi chuyển đổi IFRS 9

• Phân loại theo tên gọi sản phẩm: Không đánh giá đầy đủ điều khoản hợp đồng trước khi kết luận tài sản đáp ứng SPPI.

• Chỉ dựa trên ý định của ban lãnh đạo: Thiếu bằng chứng về hoạt động quản lý danh mục và lịch sử giao dịch để hỗ trợ kết luận Business Model.

• Bỏ sót khoản mục khi tính ECL: Chưa xem xét đầy đủ khoản cho vay nội bộ, phải thu khác và các tài sản thuộc phạm vi suy giảm giá trị.

• Dự phòng thiếu yếu tố dự báo: Chỉ sử dụng tỷ lệ tổn thất lịch sử mà không điều chỉnh theo điều kiện hiện tại và thông tin hướng tới tương lai.

• Thiếu hồ sơ lựa chọn FVOCI: Không lưu trữ cơ sở lựa chọn FVOCI không hủy ngang đối với công cụ vốn đủ điều kiện.

Ngoài ra, việc tái phân loại tài sản tài chính chỉ được thực hiện khi mô hình kinh doanh quản lý tài sản thay đổi (Trường hợp này thường hiếm gặp và được áp dụng phi hồi tố).

Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì để đáp ứng IFRS 9?

Để triển khai hiệu quả, doanh nghiệp nên tập trung vào ba nhóm công việc:

• Đánh giá hiện trạng: Lập danh mục tài sản tài chính, đối chiếu hợp đồng và xác định các khoản mục thuộc phạm vi chuẩn mực.

• Hoàn thiện chính sách kế toán: Xây dựng cơ sở đánh giá Business Model, SPPI, phương pháp đo lường và nguyên tắc ghi nhận ECL.

• Chuẩn hóa dữ liệu và quy trình: Hoàn thiện dữ liệu tín dụng, lịch sử thanh toán, thông tin định giá, giả định dự báo và cơ chế kiểm soát nội bộ.

Đáng chú ý, các sửa đổi IFRS 9 và IFRS 7 được IASB ban hành tháng 5/2024 đã có hiệu lực đối với các kỳ báo cáo năm bắt đầu từ ngày 1/1/2026. Một số nội dung cập nhật liên quan đến việc đánh giá đặc điểm dòng tiền theo hợp đồng, bao gồm các điều khoản dự phòng và điều khoản gắn với mục tiêu ESG. Doanh nghiệp cần xem xét mức độ ảnh hưởng của các sửa đổi này đến danh mục công cụ tài chính hiện có.

Lời kết: Việc áp dụng IFRS 9 đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ điều chỉnh phương pháp ghi nhận kế toán mà còn phải nâng cao chất lượng dữ liệu, chính sách kế toán và quy trình đánh giá rủi ro tín dụng.

Với dịch vụ Tư vấn Thuế và Kế toán, IFRS Auditing hỗ trợ doanh nghiệp rà soát chính sách kế toán, đánh giá các giao dịch tài chính, xác định khác biệt giữa chế độ kế toán hiện hành và IFRS, từ đó đề xuất phương án xử lý phù hợp với đặc thù hoạt động.