Thứ Hai – Thứ Sáu · 08:30 – 17:30

IFRS

IFRS 15 - 5 bước doanh nghiệp cần rà soát khi ghi nhận doanh thu

Ngày đăng: 16 thg 11, 2026

Khi nào doanh thu được ghi nhận theo IFRS 15? Khám phá 5 bước giúp doanh nghiệp xác định đúng thời điểm và giá trị doanh thu.

IFRS 15 - 5 bước doanh nghiệp cần rà soát khi ghi nhận doanh thu

IFRS 15 – Revenue from Contracts with Customers (Doanh thu từ hợp đồng với khách hàng) là Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế quy định nguyên tắc ghi nhận, đo lường và trình bày doanh thu phát sinh từ hợp đồng với khách hàng. Chuẩn mực có hiệu lực đối với các kỳ báo cáo năm bắt đầu từ ngày 01/01/2018, thay thế IAS 18 – Doanh thu và IAS 11 – Hợp đồng xây dựng, cùng các hướng dẫn liên quan trước đây.


Điểm cốt lõi của IFRS 15 là doanh thu được ghi nhận khi hoặc trong khi doanh nghiệp chuyển giao quyền kiểm soát hàng hóa hoặc dịch vụ đã cam kết cho khách hàng, với giá trị tương ứng với khoản đối giá mà doanh nghiệp kỳ vọng có quyền được hưởng. Khác với cách tiếp cận trước đây chủ yếu dựa trên việc chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích, IFRS 15 thiết lập một mô hình thống nhất gồm 5 bước, tập trung vào bản chất hợp đồng, nghĩa vụ thực hiện và thời điểm chuyển giao quyền kiểm soát.

Điều này có nghĩa doanh nghiệp không thể chỉ căn cứ vào thời điểm xuất hóa đơn, thu tiền hoặc hoàn tất thủ tục thanh toán để xác định doanh thu. Thay vào đó, cần đánh giá toàn bộ điều khoản hợp đồng và quá trình thực hiện cam kết với khách hàng.


5 bước ghi nhận doanh thu theo IFRS 15

IFRS 15 thiết lập mô hình 5 bước để xác định giá trị và thời điểm ghi nhận doanh thu:

Bước 1: Xác định hợp đồng với khách hàng.

Bước 2: Xác định các nghĩa vụ thực hiện trong hợp đồng.

Bước 3: Xác định giá giao dịch.

Bước 4: Phân bổ giá giao dịch cho các nghĩa vụ thực hiện.

Bước 5: Ghi nhận doanh thu khi hoặc trong khi hoàn thành nghĩa vụ thực hiện.


Bước 1: Xác định hợp đồng với khách hàng (Identify the Contract)

Bước đầu tiên là xác định liệu thỏa thuận giữa doanh nghiệp và khách hàng có đáp ứng các điều kiện để được xem là hợp đồng theo IFRS 15 hay không. Theo chuẩn mực, hợp đồng là thỏa thuận giữa các bên tạo ra quyền và nghĩa vụ có thể thực thi. Hợp đồng có thể tồn tại dưới hình thức văn bản, lời nói hoặc được hình thành thông qua thông lệ kinh doanh thông thường của doanh nghiệp.

Một hợp đồng đáp ứng điều kiện áp dụng IFRS 15 khi đồng thời thỏa mãn 5 tiêu chí:

  • Các bên đã phê duyệt hợp đồng và cam kết thực hiện nghĩa vụ tương ứng.

  • Doanh nghiệp có thể xác định quyền của mỗi bên liên quan đến hàng hóa hoặc dịch vụ sẽ được chuyển giao.

  • Doanh nghiệp có thể xác định các điều khoản thanh toán đối với hàng hóa hoặc dịch vụ.

  • Hợp đồng có bản chất thương mại.

  • Doanh nghiệp có khả năng thu được khoản đối giá mà mình có quyền nhận để đổi lấy hàng hóa hoặc dịch vụ sẽ chuyển giao cho khách hàng.

Doanh nghiệp cần rà soát:

  • Hợp đồng kinh tế, phụ lục và các thỏa thuận bổ sung.

  • Đơn đặt hàng, báo giá và tài liệu thể hiện sự chấp thuận của các bên.

  • Điều khoản về quyền, nghĩa vụ, giá bán, tiến độ thực hiện và phương thức thanh toán.

  • Khả năng thanh toán của khách hàng.

  • Các thỏa thuận thay đổi, gia hạn hoặc điều chỉnh hợp đồng trong kỳ.

Một điểm cần lưu ý là việc ký kết hợp đồng chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thể ghi nhận doanh thu ngay lập tức. Hợp đồng cần đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo IFRS 15.

Ngoài ra, nếu nhiều hợp đồng được ký kết cùng thời điểm hoặc gần nhau với cùng một khách hàng (hoặc các bên liên quan của khách hàng), doanh nghiệp cần đánh giá liệu các hợp đồng đó có phải được kết hợp và hạch toán như một hợp đồng duy nhất hay không.


Bước 2: Xác định các nghĩa vụ thực hiện trong hợp đồng (Identify Performance Obligations)

Sau khi xác định hợp đồng đáp ứng điều kiện áp dụng, doanh nghiệp cần xác định cụ thể những hàng hóa hoặc dịch vụ đã cam kết cung cấp cho khách hàng. Nghĩa vụ thực hiện là cam kết chuyển giao cho khách hàng một hàng hóa hoặc dịch vụ riêng biệt (distinct good or service), hoặc một chuỗi hàng hóa, dịch vụ riêng biệt về cơ bản giống nhau và có cùng mô hình chuyển giao.

Một hàng hóa hoặc dịch vụ được xem là riêng biệt khi đáp ứng đồng thời hai điều kiện:

  • Khách hàng có thể hưởng lợi từ hàng hóa hoặc dịch vụ đó một cách độc lập hoặc kết hợp với các nguồn lực sẵn có khác.

  • Cam kết chuyển giao hàng hóa hoặc dịch vụ đó có thể được xác định riêng biệt với các cam kết khác trong hợp đồng.

Ví dụ: Một doanh nghiệp ký hợp đồng cung cấp thiết bị máy móc, dịch vụ lắp đặt và bảo trì trong vòng 12 tháng.

Doanh nghiệp cần đánh giá liệu việc cung cấp thiết bị, lắp đặt và bảo trì có phải là những nghĩa vụ thực hiện riêng biệt hay không.

Nếu khách hàng có thể sử dụng thiết bị độc lập và dịch vụ lắp đặt không tích hợp đáng kể hoặc làm thay đổi thiết bị, các cam kết có thể được xác định là những nghĩa vụ thực hiện riêng biệt. Dịch vụ bảo trì cũng có thể là một nghĩa vụ riêng biệt nếu đáp ứng các tiêu chí tương ứng.

Ngược lại, nếu các hoạt động được tích hợp chặt chẽ để tạo thành một sản phẩm hoặc dịch vụ đầu ra duy nhất, doanh nghiệp có thể phải xác định đây là một nghĩa vụ thực hiện duy nhất.

Doanh nghiệp cần rà soát:

  • Toàn bộ hàng hóa và dịch vụ cam kết cung cấp theo từng hợp đồng.

  • Khả năng khách hàng sử dụng từng hàng hóa, dịch vụ một cách độc lập.

  • Mức độ tích hợp và phụ thuộc giữa các cam kết.

  • Các dịch vụ đi kèm như lắp đặt, bảo trì, đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật.

  • Những cam kết bổ sung được thể hiện trong hợp đồng, chính sách bán hàng hoặc thông lệ kinh doanh.

Việc xác định đúng nghĩa vụ thực hiện là cơ sở để phân bổ giá giao dịch và xác định thời điểm ghi nhận doanh thu ở các bước tiếp theo.


Bước 3: Xác định giá giao dịch (Determine the Transaction Price)

Giá giao dịch là khoản đối giá mà doanh nghiệp kỳ vọng có quyền được hưởng để đổi lấy việc chuyển giao hàng hóa hoặc dịch vụ đã cam kết cho khách hàng, không bao gồm các khoản thu hộ bên thứ ba. Giá giao dịch có thể bao gồm khoản cố định, khoản biến đổi hoặc kết hợp cả hai. Do đó, doanh nghiệp cần đánh giá đầy đủ các điều khoản thương mại và thông lệ kinh doanh có liên quan.


Một số yếu tố cần xem xét gồm:

Đối giá biến đổi (Variable Consideration)

Khoản đối giá biến đổi có thể phát sinh từ chiết khấu thương mại, giảm giá, hàng bán bị trả lại, khoản thưởng theo kết quả thực hiện, tiền phạt vi phạm tiến độ hoặc các khoản ưu đãi khác.

Doanh nghiệp cần ước tính khoản đối giá biến đổi bằng phương pháp giá trị kỳ vọng (Expected Value) hoặc giá trị có khả năng xảy ra cao nhất (Most Likely Amount), tùy phương pháp dự đoán phù hợp hơn với từng giao dịch.

Tuy nhiên, khoản đối giá biến đổi chỉ được đưa vào giá giao dịch trong phạm vi mà doanh nghiệp có khả năng cao sẽ không phải điều chỉnh giảm đáng kể doanh thu lũy kế đã ghi nhận khi sự không chắc chắn được giải quyết.

Yếu tố tài trợ đáng kể (Significant Financing Component)

Nếu thời điểm thanh toán theo hợp đồng tạo ra lợi ích tài trợ đáng kể cho một trong hai bên, doanh nghiệp cần điều chỉnh giá giao dịch để phản ánh giá trị thời gian của tiền.

Ví dụ, khách hàng thanh toán trước một khoản tiền lớn trong thời gian dài trước khi doanh nghiệp chuyển giao hàng hóa hoặc dịch vụ. Doanh nghiệp cần đánh giá liệu thỏa thuận có chứa yếu tố tài trợ đáng kể hay không.

IFRS 15 có quy định thực tiễn đơn giản hóa: doanh nghiệp không cần điều chỉnh giá giao dịch đối với yếu tố tài trợ nếu tại thời điểm bắt đầu hợp đồng, dự kiến khoảng thời gian giữa thời điểm chuyển giao hàng hóa, dịch vụ và thời điểm thanh toán không quá một năm. Ngoài ra, doanh nghiệp cần xem xét đối giá phi tiền tệ và các khoản thanh toán hoặc lợi ích phải trả cho khách hàng nếu có, vì những yếu tố này cũng có thể ảnh hưởng đến giá giao dịch.

Doanh nghiệp cần rà soát:

  • Điều khoản chiết khấu, giảm giá, thưởng doanh số và phạt vi phạm hợp đồng.

  • Chính sách hàng bán bị trả lại và hoàn tiền.

  • Các khoản thanh toán phụ thuộc vào tiến độ hoặc kết quả thực hiện.

  • Thời điểm thu tiền và chuyển giao hàng hóa, dịch vụ.

  • Các khoản đối giá phi tiền tệ và lợi ích cung cấp cho khách hàng.


Bước 4: Phân bổ giá giao dịch cho các nghĩa vụ thực hiện (Allocate the Transaction Price)

Sau khi xác định giá giao dịch, doanh nghiệp cần phân bổ khoản đối giá này cho từng nghĩa vụ thực hiện đã xác định ở Bước 2.

Nguyên tắc chung của IFRS 15 là phân bổ giá giao dịch dựa trên giá bán độc lập tương đối (Relative Stand-alone Selling Prices) của từng hàng hóa hoặc dịch vụ tại thời điểm bắt đầu hợp đồng.

Giá bán độc lập là mức giá doanh nghiệp sẽ bán riêng hàng hóa hoặc dịch vụ đó cho khách hàng.

Nếu giá bán độc lập có thể quan sát trực tiếp từ các giao dịch bán riêng lẻ tương tự, doanh nghiệp có thể sử dụng mức giá này. Trường hợp không có dữ liệu quan sát trực tiếp, doanh nghiệp cần ước tính dựa trên thông tin hợp lý và có thể hỗ trợ.

Ví dụ: Doanh nghiệp ký hợp đồng cung cấp thiết bị và dịch vụ bảo trì với tổng giá trị 120 triệu đồng. Giá bán độc lập của từng nghĩa vụ thực hiện như sau:

  • Thiết bị: 100 triệu đồng.

  • Dịch vụ bảo trì: 50 triệu đồng.

Tổng giá bán độc lập là 150 triệu đồng. Doanh nghiệp phân bổ giá giao dịch 120 triệu đồng theo tỷ lệ giá bán độc lập:

  • Thiết bị: 120 × 100/150 = 80 triệu đồng.

  • Dịch vụ bảo trì: 120 × 50/150 = 40 triệu đồng.

Như vậy, doanh thu được phân bổ cho thiết bị là 80 triệu đồng và dịch vụ bảo trì là 40 triệu đồng. Thời điểm ghi nhận từng khoản doanh thu phụ thuộc vào việc hoàn thành nghĩa vụ thực hiện tương ứng.

Doanh nghiệp cần rà soát:

  • Giá bán độc lập của từng hàng hóa, dịch vụ.

  • Cơ sở xác định và phương pháp ước tính giá bán độc lập.

  • Các chương trình chiết khấu hoặc ưu đãi áp dụng cho nhiều hàng hóa, dịch vụ.

  • Điều kiện phân bổ khoản đối giá biến đổi cho một nghĩa vụ thực hiện cụ thể.

  • Tính nhất quán của phương pháp phân bổ giữa các hợp đồng tương tự.

Lưu ý, khoản chiết khấu của hợp đồng không phải lúc nào cũng được phân bổ đồng đều cho tất cả nghĩa vụ thực hiện. IFRS 15 cho phép phân bổ chiết khấu cho một hoặc một số nghĩa vụ cụ thể nếu đáp ứng các điều kiện của chuẩn mực.


Bước 5: Ghi nhận doanh thu khi hoặc trong khi hoàn thành nghĩa vụ thực hiện (Recognise Revenue)

Đây là bước quyết định thời điểm và giá trị doanh thu được ghi nhận trên BCTC. Theo IFRS 15, doanh nghiệp ghi nhận doanh thu khi hoặc trong khi hoàn thành nghĩa vụ thực hiện thông qua việc chuyển giao quyền kiểm soát hàng hóa hoặc dịch vụ cho khách hàng.


Một nghĩa vụ thực hiện được hoàn thành theo một trong hai cách:

Ghi nhận doanh thu theo thời gian (Over Time)

Doanh nghiệp ghi nhận doanh thu theo thời gian nếu đáp ứng ít nhất một trong ba điều kiện sau:

  1. Khách hàng đồng thời nhận được và tiêu thụ lợi ích từ hàng hóa hoặc dịch vụ khi doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ.

  2. Hoạt động của doanh nghiệp tạo ra hoặc nâng cao một tài sản mà khách hàng kiểm soát khi tài sản được hình thành hoặc nâng cao.

  3. Hoạt động của doanh nghiệp không tạo ra tài sản có công dụng thay thế đối với doanh nghiệp, đồng thời doanh nghiệp có quyền được thanh toán có thể thực thi đối với phần công việc đã hoàn thành đến thời điểm hiện tại.

Đối với nghĩa vụ thực hiện được hoàn thành theo thời gian, doanh nghiệp cần lựa chọn phương pháp đo lường tiến độ phù hợp để xác định doanh thu tương ứng với mức độ hoàn thành.

Các phương pháp thường được sử dụng gồm:

  • Phương pháp đầu vào (Input Methods): dựa trên nguồn lực đã sử dụng như chi phí thực tế phát sinh.

  • Phương pháp đầu ra (Output Methods): dựa trên kết quả đã chuyển giao như khối lượng công việc hoàn thành hoặc các mốc tiến độ được xác nhận.

Phương pháp lựa chọn cần phản ánh trung thực tiến độ chuyển giao hàng hóa hoặc dịch vụ cho khách hàng.

Ghi nhận doanh thu tại một thời điểm (Point in Time)

Nếu nghĩa vụ thực hiện không đáp ứng các điều kiện ghi nhận doanh thu theo thời gian, doanh nghiệp ghi nhận doanh thu tại thời điểm khách hàng có được quyền kiểm soát hàng hóa hoặc dịch vụ. Để xác định thời điểm chuyển giao quyền kiểm soát, doanh nghiệp cần xem xét các dấu hiệu:

  • Doanh nghiệp đã có quyền nhận thanh toán đối với tài sản hay chưa.

  • Khách hàng đã có quyền sở hữu pháp lý đối với tài sản hay chưa.

  • Doanh nghiệp đã chuyển giao quyền sở hữu vật chất của tài sản hay chưa.

  • Khách hàng đã chịu các rủi ro và lợi ích đáng kể gắn liền với quyền sở hữu tài sản hay chưa.

  • Khách hàng đã chấp nhận tài sản theo các điều khoản hợp đồng hay chưa.

Các dấu hiệu này cần được xem xét tổng thể, không phải là những điều kiện bắt buộc phải đồng thời đáp ứng trong mọi trường hợp.

Doanh nghiệp cần rà soát:

  • Điều kiện chuyển giao quyền kiểm soát hàng hóa, dịch vụ.

  • Biên bản bàn giao, nghiệm thu và xác nhận khối lượng.

  • Tiến độ thực hiện hợp đồng và cơ sở xác định mức độ hoàn thành.

  • Phương pháp đo lường tiến độ ghi nhận doanh thu theo thời gian.

  • Các điều khoản về quyền sở hữu, quyền sử dụng và nghiệm thu.

  • Sự phù hợp giữa thời điểm ghi nhận doanh thu, xuất hóa đơn và thu tiền.

Ví dụ, doanh nghiệp bán thiết bị kèm dịch vụ bảo trì 12 tháng không nên mặc nhiên ghi nhận toàn bộ giá trị hợp đồng là doanh thu tại thời điểm giao thiết bị. Nếu thiết bị và bảo trì là hai nghĩa vụ thực hiện riêng biệt, doanh thu từ thiết bị được ghi nhận khi quyền kiểm soát thiết bị được chuyển giao, trong khi doanh thu bảo trì được ghi nhận theo tiến độ thực hiện dịch vụ.


Phân biệt tài sản hợp đồng, khoản phải thu và nợ phải trả hợp đồng

Tài sản hợp đồng (Contract Asset)

Phát sinh khi doanh nghiệp đã chuyển giao hàng hóa hoặc dịch vụ cho khách hàng và có quyền nhận đối giá, nhưng quyền này vẫn phụ thuộc vào một điều kiện khác ngoài việc thời gian trôi qua, chẳng hạn doanh nghiệp phải hoàn thành thêm một nghĩa vụ thực hiện trước khi được thanh toán.

Khoản phải thu (Receivable)

Là quyền nhận đối giá vô điều kiện từ khách hàng. Quyền này chỉ còn phụ thuộc vào việc thời gian trôi qua trước khi khoản thanh toán đến hạn.

Nợ phải trả hợp đồng (Contract Liability)

Phát sinh khi doanh nghiệp đã nhận khoản thanh toán hoặc khoản đối giá đã đến hạn thanh toán, tùy thời điểm nào đến trước, trong khi doanh nghiệp vẫn còn nghĩa vụ chuyển giao hàng hóa hoặc dịch vụ cho khách hàng.

Việc phân biệt ba khoản mục này giúp BCTC phản ánh chính xác quyền nhận thanh toán và nghĩa vụ còn lại của doanh nghiệp đối với khách hàng.


IFRS 15 khác VAS 14 như thế nào?

Tại Việt Nam, VAS 14 – Doanh thu và thu nhập khác là chuẩn mực kế toán quy định nguyên tắc ghi nhận doanh thu theo khuôn khổ kế toán Việt Nam. Trong khi đó, IFRS 15 áp dụng mô hình 5 bước thống nhất, dựa trên việc chuyển giao quyền kiểm soát hàng hóa hoặc dịch vụ cho khách hàng.

Một số khác biệt đáng chú ý:

1. Cơ sở ghi nhận doanh thu

VAS 14 quy định các điều kiện ghi nhận doanh thu theo từng loại giao dịch. Đối với bán hàng, một trong những điều kiện trọng yếu là doanh nghiệp đã chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn liền với quyền sở hữu hàng hóa.

IFRS 15 sử dụng nguyên tắc chuyển giao quyền kiểm soát, đồng thời đánh giá các nghĩa vụ thực hiện trong hợp đồng.

2. Xác định nghĩa vụ thực hiện

IFRS 15 yêu cầu doanh nghiệp đánh giá các hàng hóa, dịch vụ riêng biệt trong hợp đồng để xác định nghĩa vụ thực hiện.

VAS 14 không thiết lập một mô hình phân tích nghĩa vụ thực hiện và phân bổ giá giao dịch chi tiết tương tự IFRS 15.

3. Xác định và phân bổ giá giao dịch

IFRS 15 có hướng dẫn cụ thể về đối giá biến đổi, yếu tố tài trợ đáng kể và phân bổ giá giao dịch theo giá bán độc lập tương đối.

VAS 14 có các quy định về doanh thu và những khoản giảm trừ doanh thu nhưng không có mô hình phân bổ thống nhất tương đương.

4. Thời điểm ghi nhận doanh thu

IFRS 15 phân biệt rõ doanh thu được ghi nhận theo thời gian và tại một thời điểm dựa trên các tiêu chí chuyển giao quyền kiểm soát.

VAS 14 có quy định về ghi nhận doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ, trong đó doanh thu dịch vụ có thể được ghi nhận theo phần công việc hoàn thành khi đáp ứng các điều kiện tương ứng.

Do đó, khi chuyển đổi từ VAS sang IFRS, doanh nghiệp cần đánh giá lại các hợp đồng và chính sách ghi nhận doanh thu thay vì chỉ điều chỉnh số liệu kế toán hiện có.


Câu hỏi thường gặp về IFRS 15

1. IFRS 15 có bắt buộc áp dụng cho tất cả doanh nghiệp tại Việt Nam không?

2. Doanh nghiệp có phải ghi nhận doanh thu ngay khi xuất hóa đơn không?

3. Khi nào doanh thu được ghi nhận theo thời gian?

4. Tài sản hợp đồng và khoản phải thu khác nhau như thế nào?

5. Doanh nghiệp có thể áp dụng IFRS 15 chỉ cho một số hợp đồng không?

Lời kết: Việc áp dụng IFRS 15 đòi hỏi sự kết hợp giữa hiểu biết về chuẩn mực kế toán, phân tích bản chất hợp đồng và đánh giá các xét đoán chuyên môn.

IFRS Auditing cung cấp dịch vụ kiểm toán và tư vấn liên quan đến báo cáo tài chính, hỗ trợ doanh nghiệp rà soát chính sách kế toán, đánh giá các giao dịch và xem xét việc áp dụng các chuẩn mực IFRS phù hợp với đặc điểm hoạt động.


Doanh nghiệp đang chuẩn bị chuyển đổi sang IFRS hoặc cần rà soát chính sách ghi nhận doanh thu theo IFRS 15? Liên hệ IFRS Auditing để được trao đổi và tư vấn giải pháp phù hợp với tình hình thực tế của doanh nghiệp.